نسخه قابل چاپ 
سیمای معدن استان خراسان جنوبی
     

2-1- سیمای صنعت و معدن


2-2-1- معدن:
استان خراسان جنوبی از نظر توان معدنی نسبت به متوسط سطح کشور از توان بالقوه معدنی بالاتری برخوردار است، زیرا به جهت فعالیت‌های تکتونیکی شدید، ماگماتیسم و عریان بودن رخنمون‌های سنگی ذخایر معدنی متنوع بوده و دست یابی به آنها ساده است. ذخایر بالقوه و بالفعل متعددی در استان شناسایی شده و پاره‌ای از آنها در دست بهره برداری هستند.
طبق آخرین اطلاعات، 180 معدن در حال بهره‌برداری با اشتغال 2217 نفر در استان در حال فعالیت می‌باشند. میزان ذخایر قطعی این معادن حدود 432152 هزار تن برآورد شده است. بررسی توزیع جغرافیایی معادن استان حاکی از آن است که شهرستان­ نهبندان با 59 معدن که عمدتاً گرانیت، کرومیت و منیزیت می­باشد و همچنین شهرستان سربیشه با 37 معدن، بیشترین تعداد معادن را بین شهرستانهای استان دارا می‌باشند.
سنگ­های تزیینی با 72 معدن و ذخیره 65337 هزار تن و عمده پراکندگی در شهرستان نهبندان، سربیشه و درمیان، منیزیت با 22 معدن و ذخیره 3263 هزار تن و پراکندگی در محدوده شهرستانهای نهبندان، سربیشه و بیرجند، بنتونیت با 34 معدن و ذخیره 16095 هزار تن در گستره جغرافیایی شهرستانهای سرایان، قاینات، بیرجند و فردوس، کرومیت با 7 معدن و ذخیره 433 هزار تن در شهرستانهای سربیشه و نهبندان، سرب نهبندان با ذخیره 100 هزار تن و معدن مس قلعه­زری بیرجند با ذخیره 1315 هزار تن و معادن کائولن فردوس با ذخیره قطعی 1496 هزار تن عمده معادن و ذخایر معدنی استان را تشکیل می­دهند. بعلاوه ذخایر معدنی آهک، بازالت، بوکسیت، پرلیت، توف، خاکهای نسوز و صنعتی، دولومیت، دیاتومیت، زئولیت، سرب، زئولیت، سیلیس، فلدسپات، مارن و ولاستونیت نیز در استان موجود است.در نتیجه مطالعات و اکتشافات معدنی انجام شده طی سالهای اخیر، پتانسیلها و ذخایر غنی جدیدی از طلا، آهن، مس، سرب، روی و نیکل در سطح استان کشف گردیده است. که نویدبخش فرصت­های جدید سرمایه­گذاری و توسعه در بخش معدن و صنایع معدنی استان می­باشد. به طور خلاصه معادن فعال استان برحسب نوع ماده معدنی, از نظر ویژگی­های مختلف به صورت زیر رتبه ­بندی می‌شوند:
نوع ماده معدنی
تعداد
میزان ذخیره
(تن)
استخراج
سالیانه (تن)
سرمایه گذاری
(میلیون ریال)
اشتغال
(نفر)
فعال
غیرفعال
کل
آهک
2
0
2
30550000
210000
2994
24
بازالت
1
0
1
575000
3000
223
5
بنتونیت
23
11
34
16095412
234833
25320
194
بوکسیت
0
2
2
184000
11800
626
11
پرلیت
1
0
1
250000
2000
209
6
تراورتن
1
3
4
607000
31000
10003
55
توف
1
0
1
50000
5000
166
6
خاک نسوز
1
0
1
24000
3500
261
8
خاک صنعتی
3
1
4
2263000
23000
3842
20
دولومیت
0
1
1
200000000
10000
423
7
دیاتومیت
0
1
1
1000000
3000
558
6
زئولیت
0
1
1
18000
3000
219
4
سرب
0
1
1
100000
20000
7733
31
سنگ لاشه
10
0
10
14020000
100000
3056
65
سیلیس
1
1
2
134600
8500
2579
11
فلدسپات
1
0
1
200000
6000
567
7
کائولن
5
0
5
1496100
27500
5456
33
کرومیت
6
1
7
432900
27200
4272
50
گچ
4
1
5
3840000
115000
4311
36
گرانیت
39
25
64
62126250
417561
177623
885
گل سفید
1
1
2
3800
170
792
9
مارن
2
0
2
88000000
1300000
15254
31
مرمریت
1
3
4
2604000
41000
19909
54
مس
1
0
1
1314875
100000
13399
428
منیزیت
9
13
22
3263300
120430
17511
225
ولاستونیت
0
1
1
3000000
3000
294.65
6
جمع‌کل
113
67
180
432,152,237
2,826,494
317,599.49
2,217
منبع: آمار و اطلاعات سازمان صنایع و معادن خراسان جنوبی – آبان 1388


توزیع شهرستانی معادن (پروانه­­های بهره­برداری) استان خراسان جنوبی
شهرستان
تعداد
میزان ذخیره
(تن)
استخراج سالیانه
(تن)
سرمایه گذاری
 (میلیون ریال)
اشتغال
بشرویه
2
1,700,000
12,000
4,891.50
21
بیرجند
22
221,779,375
288,430
47,555.97
590
درمیان
10
38,565,000
350,367
21,554.74
122
سرایان
11
3,360,000
67,500
7,340.90
65
سربیشه
37
15,862,800
174,479
55,589.43
381
فردوس
16
6,742,700
122,333
13,710.10
84
قاینات
23
90,152,412
1,350,300
32,024.44
198
نهبندان
59
53,989,950
451,085
134,932.41
756
جمع
180
432,152,237
2,816,494
317,599.49
2,217
منبع: آمار و اطلاعات سازمان صنایع و معادن خراسان جنوبی – آبان 1388
 
   صنایع فرآوری و بهره­برداری از معادن استان:
بررسی صنایع فرآوری از محصولات معدنی استان نشانگر عدم وجود صنایع کافی برای تبدیل مواد معدنی خام به محصولات با ارزش افزوده بالا می‌باشد؛ به طور مثال: بررسی­ها حاکی از آن است، در سال 1387 استخراج معادن سنگهای تزئینی ساختمانی اعم از گرانیت و مرمریت و... حدود 261 هزار تن بوده است این در حالی است که توان اسمی سنگبری­های موجود استان در همان سال حدود 460 هزار مترمربع می­باشد. با درنظر گرفتن این فرض که از هر تن سنگ، 7 مترمربع سنگ‌تراشیده بدست می‌آید. توان استان در بخش فرآوری سنگهای تزئینی در سال 87 تنها 25 درصد استخراج سنگهای تزئینی ساختمانی بوده است و این نشان‌دهنده پتانسیل بالای این بخش در ایجاد ارزش افزوده در استان می‌باشد.
از 100 هزارتن استخراج سالیانه مس قلعه­زری بیرجند به طور کامل پس از تهیه کنسانتره به مجتمع مس سرچشمه کرمان منتقل می‌گردد.
صادرات مواد معدنی استان طبق آمار ارایه گردیده مربوط به گرانیت، بنتونیت، کرومیت و بازالت می‌باشد که به کشورهای ایتالیا، چین، آلمان، امارات و هلند صادر گردیده­اند، که در این میان 16 شرکت در امر صادرات نقش داشته­اند.
 
 
توزیع شهرستانی ذخایر معدنی استان به تفکیک ماده معدنی
ماده معدنی
میزان ذخیره
(تن)
بشرویه
(درصد)
بیرجند
(درصد)
درمیان
(درصد)
سرایان
(درصد)
سربیشه
(درصد)
قاینات
(درصد)
فردوس
(درصد)
نهبندان
(درصد)
آهک
30550000
0
0
6.38%
0
0
93.62%
0
0
بازالت
575000
0
0
0
0
100.00%
0
0
0
بنتونیت
16095412
0
23.55%
0.62%
15.28%
2.49%
34.29%
23.77%
0
بوکسیت
184000
0
0
0
0
0
100.00%
0
0
پرلیت
250000
0
0
0
0
100.00%
0
0
0
تراورتن
607000
0
0
0
0
0
100.00%
0
0
توف
50000
0
0
0
0
100.00%
0
0
0
خاک نسوز
24000
0
0
0
0
0
100.00%
0
0
خاک صنعتی
2263000
0
73.49%
0
26.51%
0
0
0
0
دولومیت
200000000
0
100.00%
0
0
0
0
0
0
دیاتومیت
1000000
0
0
0
0
100.00%
0
0
0
زئولیت
18000
0
0
0
0
0
100.00%
0
0
سرب
100000
0
0
0
0
0
0
0
100.00%
سنگ لاشه
14020000
0
90.23%
3.39%
0
6.38%
0
0
0
سیلیس
134600
0
0
0
0
0
0
59.88%
40.12%
فلدسپات
200000
0
0
0
0
0
100.00%
0
0
کائولن
1496100
0
0
0
0
0
0
100.00%
0
کرومیت
432900
0
0
0
0
11.90%
0
0
88.10%
گچ
3840000
0
0
0
7.81%
0
10.42%
34.90%
46.88%
گرانیت
62126250
1.21%
1.11%
3.28%
0
19.51%
0.97%
0
73.93%
گل سفید
3800
0
0
0
0
84.21%
0
0
15.79%
مارن
88000000
0
0
38.64%
0
0
61.36%
0
0
مرمریت
2604000
36.48%
63.52%
0
0
0
0
0
0
مس
1314875
0
100.00%
0
0
0
0
0
0
منیزیت
3263300
0
0.54%
0
0
15.94%
0
0
83.52%
ولاستونیت
3000000
0
0
0
0
0
0
0
100.00%
منبع: آمار و اطلاعات سازمان صنایع و معادن خراسان جنوبی – آبان 1388
بررسی موارد فوق نشان می‌دهد این بخش دارای پتانسیل بالای رشد در اقتصاد استان است که برنامه‌ریزی و ایجاد صنایع فرآوری محصولات معدنی می‌تواند باعث افزایش اشتغال و ایجاد ارزش افزوده برای استان شود.
 
در حال حاضر 6 شهرک و 6 ناحیه صنعتی فعال در استان وجود دارد که به طور کلی از امکانات و زیرساخت‌های تقریباً مناسبی برای استقرار صنایع برخوردار می‌باشند.





وضعیت شهرک‌های صنعتی استان
نام شهرک
وسعت شهرک (هکتار)
متراژ فاز عملیاتی
متراژ زمین صنعتی(هکتار)
متراژ زمین واگذار شده (هکتار)
متراژ زمین باقیمانده (هکتار)
تاریخ تاسیس شهرک
بیرجند
333.44
333.44
231.5
142.53
88.97
1362
فردوس
200
200
143.58
72.07
71.51
1370
قاین
100
100
56.16
50.04
6.12
1370
نهبندان
225
50
31.4
13.85
17.55
1370
سنگ سربیشه
37.46
37.46
31.75
1.58
30.17
1384
بیرجند2
500
-
-
-
-
1385
 
 
 
 
 
 
 
 
 
وضعیت نواحی صنعتی استان
نام ناحیه صنعتی
وسعت ناحیه (هکتار)
متراژ فاز عملیاتی
متراژ زمین صنعتی(هکتار)
متراژ زمین واگذار شده(هکتار)
متراژ زمین باقیمانده(هکتار)
تاریخ تاسیس ناحیه
خوسف
48
16.5
11.5
11.5
0
1372
خضری
35
35
25
12.71
12.29
1374
سربیشه
20
20
14.66
14.42
0.24
1369
مود
37.31
37.31
20.54
1.74
18.8
1386
سرایان
40
40
28
27.24
0.76
1376
باغدهک (بشرویه)
(بشرویه)
60
60
38.48
7.15
18.6
1374
 
علاوه بر شهرکها و نواحی صنعتی فوق­الذکر، ایجاد چهار شهرک صنعتی شامل شهرک صنعتی شماره 2 قاین، شهرک صنعتی شماره 2 فردوس، شهرک صنعتی میل مرزی 78 سربیشه و شهرک صنعتی سنگ­های ساختمانی نهبندان به تصویب هیأت وزیران و ایجاد سیزده ناحیه صنعتی شامل نواحی صنعتی سده، زیرکوه، زهان، شوسف، شماره دو سربیشه، درح، شماره دو سرایان، آیسک، سه­قلعه، اسدیه، قهستان، گزیک و ناحیه صنعتی فخاری بشرویه به تصویب شورای برنامه­ریزی استان رسیده است.
 

 
◙ معدن :
استان خراسان جنوبی به لحاظ معدنی از توانمندیهای قابل توجهی برخوردار است. در این استان به سبب دارا بودن شرایط خاص زمین شناسی، نشانه های معدنی فراوانی به چشم می خورد. تعداد کل معادن فعال استان تا پایان سال 85 تعداد 158 معدن بوده که برای 1921 نفر اشتغال مستقیم ایجاد نموده است.
میزان کل ذخیره برآورد شده معادن استان حدود 409 میلیون تن است و میزان استخراج براساس پروانه بهره برداری حدود 2/2 میلیون تن در سال می باشد. از 158 معدن استان خراسان جنوبی، 19 معدن در شهرستان بیرجند،48 معدن در شهرستان نهبندان،34 معدن در شهرستان سربیشه، 18 معدن در شهرستان قائن، 11 معدندر شهرستان سرایان، 9 معدن در شهرستان درمیان و 19 معدن در شهرستان فردوس قرار دارد. میزان استخراج واقعی معادن استان سالانه حدود 5/1 میلیون تن( 72% ظرفیت اسمی ) برآورد می شود.
 


وضعیت معادن در حال بهره برداری شهرستانهای استان خراسان جنوبی تا پایان سال 85
نام شهرستان
تعداد
ذخیره (تن)
استخراج سالانه (تن)
سرمایه گذاری 
( میلیون ریال)
اشتغال( نفر)
بیرجند
19
224.532.375
232.430
35107.18
589
درمیان
9
4.430.000
46.200
10957.30
104
سربیشه
34
15.332.408
146.479
42079.11
358
نهبندان
48
73.090.850
432.566
71067.274
635
قاین
18
88.889.412
1.313.000
21229.54
164
سرایان
11
3.120.558
46.000
3849.60
71
فردوس
19
امار تفکیکی در دسترس نیست
õ
õ
õ
جمع
158
409.395.603
2.216.675
184.360.004
1921
 
معادن استان شامل گرانیت، منیزیت، کرومیت، بازالت، پرلیت، سنگ لاشه، توف، مرمریت، آهک، دولومیت، بنتونیت، مس، آزبست، سنگ گچ، مارن، فلدسپات، بوکسیت، تراورتن، کائولن، سرب، خاکهای صنعتی، ولاستونیت و... می باشد.
برخی از معادن استان مانند منیزیت، پنبه نسوز و بازالت گذشته از حجم ذخیره احتمالی یا قطعی، به لحاظ نوع کانی سازی حالت انحصاری دارند. از جمله معادن مهم استان کانسار مس قلعه زری در 180 کیلومتری جنوب بیرجند است که در حاشیه روستای قلعه زری قراردارد. این معدن مهمترین کانون اشتغال مدنی در استان می باشد. در کانسنگ این معدن عناصر طلا، مس، مولیبدن، نقره، سرب، روی، آهن، منگنز، آنتیموان و بیسموت یافت می شود که عنصر اصلی و اقتصادی آن مس می باشد. کل ذخیره این معدن 1314875تن تعیین شده و عیار آن 1.44 می باشد.
توزیع فضائی معادن در شهرستانهای استان بدین شرح است:
گرانیت ( بیرجند،نهبندان، سربیشه و درمیان) ، منیزیت( بیرجند، سربیشه و نهبندان)، کرومیت ( نهبندان و سربیشه)، بازالت( سربیشه)، پرلیت ( سربیشه)، سنگ لاشه( بیرجند، سربیشه و درمیان)، گل سفید( نهبندان و سربیشه)، توف( سربیشه)، مرمریت ( بیرجند،قاین و فردوس)، آهک ( درمیان،قاین و نهبندان)، بنونیت ( بیرجند، قاین، سرایان، درمیان و فردوس)، مس ( بیرجند)، آزبست( نهبندان)، مارن( قائن)،فلدسپات( قائن)، بوکسیت( قاین)، خاک صنعتی( بیرجند و فردوس)، دولومیت ( بیرجند)، ولاستونیت (نهبندان)، کائولن ( فردوس وسرایان)، تراورتن ( قاین)، گچ( فردوس و نهبندان)و سرب( نهبندان)
 
3-3-1- صادرات بخشهای صنعتی و معدنی :
محصولات صنعتی عمده استان خراسان جنوبی طی سالهای اخیر شامل انواع لاستیک، سیمان، موتورسیکلت، انواع زعفران، کاشی و سرامیک، مواد شوینده( صابون، میاع ظرفشویی و شامپو) و کیک بوده است. مقصد صادرات لاستیک اتومبیل کشورهای سوریه، امارت ( دبی)، افغانستان، سودان، کویت، یمن، مصر و عراق بوده است.کاشی و سرامیک به کشورهای افغانستان، ترکمنستان، قرقیزستان، قزاقستان، آذربایجان،نخجوان، ترکیه، عراق و امارت و سیمان و صابون و موتورسیکلت به افغانستان صادر شده اند.
ارز حاصل از صادرات محصولات صنعتی طی سالهای 1383 تا 1385 بطور متوسط 3/9 میلیون دلار بوده است. مواد معدنی صادر شده در سالهای 1383 تا 1385 را گرانیت، بنتونیت، کرومیت، بازالت و کنستانتره مس تشکیل می دهد. مقصد صادرات مواد معدنی ، کشورهای ایتالیا،چین، هلند،لهستان،امارت متحده عربی و آلمان بوده است و ارز حاصل از صادرات این مواددر سالهای 1383، 1384و 1385به ترتیب 1/3 میلیون دلار، 6/0 میلیون دلار و 9/2 میلیون دلار بوده است.
میزان صادرات کالاهای صنعتی و معدنی خراسان جنوبی
نوع صادرات
سال 83
سال84
سال 85
وزن(تن)
ارزش( هزار دلار)
وزن(تن)
ارزش( هزار دلار)
وزن(تن)
ارزش( هزار دلار)
صادرات کالاهای معدنی
16154
3100
1080
66.8
19645.54
2973.25
صادرات کالاهای صنعتی
73032.8
5648.3
47824.8
13276.5
4493.12
9043.77
کل صادرات کالاهای صنعتی و معدنی
89186.8
8748.3
48904.8
13343.3
24138.66
12017.02
 

آخرین بروز رسانی : 1392/02/30 12:39:10  تعداد مشاهده : 9498  نویسنده / ویرایشگر : واحد انفورماتیک